Chí Phèo là truyện ngắn của Nam Cao kể bi kịch một người nông dân lương thiện bị áp bức, tha hóa ở làng Vũ Đại, được đánh thức nhờ Thị Nở rồi bị cự tuyệt quyền làm người. Truyện đi từ lai lịch bị bỏ rơi bên lò gạch cũ, quãng đời rạch mặt ăn vạ, bát cháo hành đến cái chết của Chí và Bá Kiến. Qua số phận ấy, tác phẩm mang hai giá trị chính là hiện thực và nhân đạo. Chí Phèo là một trong những tác phẩm văn học Việt Nam kinh điển, bài viết trình bày thông tin tác phẩm, tóm tắt, phân tích nhân vật, hai giá trị và nghệ thuật trần thuật của truyện.
Chí Phèo của Nam Cao là tác phẩm như thế nào?
Chí Phèo là truyện ngắn của Nam Cao, lấy bối cảnh làng Vũ Đại ở nông thôn Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám. Truyện kể về một người nông dân bị áp bức đến mức mất cả diện mạo lẫn nhân tính, rồi bị chính xã hội ấy chặn đường quay về làm người lương thiện. Đây là một trong những tác phẩm văn học Việt Nam kinh điển được học trong chương trình Ngữ văn 11.
Bảng dưới đây tổng hợp các thông tin nền của truyện ngắn, sắp xếp từ tác giả, thể loại đến lịch sử nhan đề và bối cảnh.
| Thông tin | Nội dung |
|---|---|
| Tác giả | Nam Cao |
| Thể loại | Truyện ngắn |
| Tên ban đầu | Cái lò gạch cũ |
| Tên khi in sách lần đầu | Đôi lứa xứng đôi |
| Năm in sách lần đầu | 1941 |
| Tên khi in lại trong tập Luống cày | Chí Phèo |
| Bối cảnh | Làng Vũ Đại, nông thôn trước Cách mạng tháng Tám |
Truyện ngắn này đã đổi tên qua ba giai đoạn. Nhan đề ban đầu là Cái lò gạch cũ. Khi in thành sách lần đầu năm 1941, Nhà xuất bản Đời mới đổi thành Đôi lứa xứng đôi, nên đây là tên do nhà xuất bản đặt chứ không phải tên Nam Cao chọn.
Đến khi in lại trong tập Luống cày, chính tác giả đặt tên Chí Phèo. Tên gọi này đặt nhân vật lên trung tâm, và đó cũng là điều người đọc nhớ nhất sau khi gấp sách.
Tóm tắt Chí Phèo và mạch truyện chính
Tóm tắt Chí Phèo có thể gói trong một câu: một người nông dân lương thiện bị đẩy vào tù, trở về thành kẻ rạch mặt ăn vạ, được đánh thức nhờ Thị Nở rồi bị cự tuyệt và chết trong tuyệt vọng. Điều cần nhớ là truyện không kể theo thời gian. Tác giả mở đầu bằng tiếng chửi của Chí giữa làng, sau đó mới kể ngược lại lai lịch nhân vật.
Sáu sự kiện dưới đây xếp theo thời gian trong cuộc đời Chí, không theo thứ tự trần thuật của truyện. Mỗi dòng nêu sự kiện trước, diễn biến sau.
- Bị bỏ rơi và làm canh điền: Chí bị bỏ bên lò gạch cũ, được dân làng nuôi lớn rồi làm canh điền cho nhà Bá Kiến.
- Bị đẩy vào tù: Bá Kiến ghen và tống Chí vào tù, nhiều năm sau Chí trở về với diện mạo và hành vi khác hẳn.
- Trở về và bị lợi dụng: Chí đến nhà Bá Kiến gây sự, bị mua chuộc và dần thành công cụ đòi nợ, gây hại cho dân làng.
- Gặp Thị Nở và được chăm sóc: sau một đêm bên Thị, Chí ốm và được Thị mang bát cháo hành đến.
- Bị từ chối: Chí mong được sống lương thiện và gắn bó với Thị, nhưng bà cô Thị phản đối và Thị từ chối Chí.
- Giết Bá Kiến rồi tự sát: Chí đến nhà Bá Kiến trả thù, sau đó tự kết liễu đời mình.
Cần phân biệt hai khoảng thời gian trong truyện. Chí sống lưu manh ở làng khá lâu sau khi ra tù, còn quãng ngày bên Thị Nở chỉ kéo dài khoảng năm ngày. Không nên hiểu Chí vừa ra tù đã gặp Thị.
Sách giáo khoa không quy định một cách chia số phần thống nhất cho truyện. Để dễ học, có thể chia theo mạch sự kiện thành ba chặng: tha hóa (tù tội, trở về, bị Bá Kiến lợi dụng), thức tỉnh (gặp Thị Nở, bát cháo hành) và bi kịch (bị từ chối, giết Bá Kiến, tự sát). Đây là cách chia để ghi nhớ, không phải bố cục bắt buộc.
Nhân vật Chí Phèo: từ tha hóa đến bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người
Nhân vật Chí Phèo là nhân vật điển hình trong hoàn cảnh điển hình. Chí có số phận riêng, nhưng bi kịch ấy mang ý nghĩa khái quát: người nông dân bị áp bức, bị biến chất, rồi bị từ chối cơ hội trở lại làm người lương thiện. Bốn chặng dưới đây theo sát diễn biến đó.
Xuất thân lương thiện và bước ngoặt tù tội
Chí Phèo sinh ra không có gia đình. Chí bị bỏ rơi bên lò gạch cũ, được dân làng nuôi lớn và lớn lên làm canh điền cho nhà Bá Kiến. Ở giai đoạn này, Chí là một người làm thuê lương thiện, không có dấu hiệu nào của kẻ chuyên gây chuyện sau này.
Bước ngoặt đến khi Bá Kiến ghen và đẩy Chí vào tù. Nhà tù chỉ là nơi xảy ra bước ngoặt, còn nguyên nhân nằm ở quyền lực của Bá Kiến. Người trở về sau nhiều năm đã đổi khác cả diện mạo lẫn hành vi.
Quá trình tha hóa ở làng Vũ Đại
Sau khi ra tù, Chí đến nhà Bá Kiến gây sự. Bá Kiến không trừng trị mà mua chuộc, và từ đó Chí dần thành công cụ đòi nợ cho chính kẻ đã hại mình. Chí sống bằng nghề rạch mặt ăn vạ, gây hại cho dân làng và bị cả làng sợ, xa lánh.
Vai trò của Bá Kiến rất rõ trong quá trình này. Y là cường hào có thế lực ở làng Vũ Đại, vừa đẩy Chí vào tù vừa biến Chí thành con bài giữ quyền lực cho mình. Vì vậy sự tha hóa của Chí không chỉ do bản tính mà do một hệ thống áp bức tạo ra.
Thức tỉnh sau cuộc gặp Thị Nở và bát cháo hành
Bước ngoặt thứ hai đến khi Chí gặp Thị Nở. Sau một đêm ở bên Thị, Chí bị ốm và được Thị mang cháo hành đến. Với người đã quen bị xa lánh, đó có thể là lần đầu tiên Chí được ai đó chăm sóc.
Thị Nở là chất xúc tác của sự thức tỉnh, còn bát cháo hành là biểu hiện cụ thể của sự chăm sóc ấy. Bát cháo đánh thức cảm xúc và khát vọng lương thiện vốn bị vùi lấp trong Chí. Từ đó Chí bắt đầu nhìn lại chính mình và nghĩ đến một cuộc sống bình thường.
Khát vọng làm người lương thiện và bi kịch bị cự tuyệt
Sau khi thức tỉnh, Chí mong được sống lương thiện và gắn bó với Thị Nở. Khát vọng ấy giản dị, nhưng bà cô Thị phản đối và Thị từ chối Chí. Cánh cửa trở lại làm người khép lại ngay khi vừa hé mở.
Bi kịch của Chí Phèo nằm ở đó: khi đã muốn làm người, Chí lại không được phép. Không còn đường quay về, Chí đến nhà Bá Kiến, giết Bá Kiến rồi tự sát. Cái chết ấy là hành động của một người bị cự tuyệt quyền làm người, không phải sự bùng nổ vô cớ của một kẻ côn đồ.
Giá trị hiện thực của Chí Phèo
Khi nói về giá trị hiện thực và nhân đạo của Chí Phèo, phần hiện thực nằm ở chỗ truyện phản ánh trung thực số phận người nông dân bị áp bức rồi tha hóa trong xã hội nông thôn trước Cách mạng tháng Tám. Truyện thuộc dòng văn học hiện thực phê phán, nơi nhà văn nhìn thẳng vào mặt tối của đời sống thay vì tô hồng.
Dưới góc nhìn của tác phẩm văn học, giá trị hiện thực là khả năng tái hiện đời sống xã hội chân thực qua nhân vật, chi tiết và xung đột. Với giá trị hiện thực của truyện, điều ấy thể hiện ở ba điểm sau, sắp xếp từ bối cảnh đến số phận con người.
- Bức tranh làng Vũ Đại: một làng quê nghèo, nơi người dân sống trong sợ hãi và nghi kỵ, và nơi người nghèo bị đẩy ra rìa.
- Quyền lực cường hào: Bá Kiến dùng thế lực để loại bỏ người cản đường, rồi mua chuộc kẻ còn lại để làm công cụ cho mình.
- Người nông dân bị áp bức rồi tha hóa: Chí từ canh điền lương thiện thành kẻ rạch mặt ăn vạ vì bị đẩy vào tù và bị lợi dụng.
Điểm đáng chú ý là Nam Cao không chỉ tả cái xấu của Chí mà chỉ ra nguyên nhân phía sau. Bi kịch của Chí Phèo đến từ cấu trúc quyền lực ở làng, nơi kẻ mạnh có thể quyết định số phận người yếu. Nhờ vậy truyện vượt ra khỏi một câu chuyện cá nhân và trở thành tấm gương soi cả xã hội.
Giá trị nhân đạo của Chí Phèo
Giá trị nhân đạo của truyện thể hiện ở ba điều: cảm thông với người bị áp bức, phát hiện phần người còn tồn tại trong Chí và tố cáo xã hội ngăn cản khát vọng lương thiện. Nam Cao nhìn Chí bằng con mắt thương xót chứ không chỉ lên án.
Truyện Kiều của Nguyễn Du là một đại diện tiêu biểu cho truyền thống nhân đạo trong văn học Việt Nam, còn Chí Phèo đưa tinh thần ấy xuống đời sống người nông dân nghèo ở làng quê. Ở đây lòng thương người không dành cho nhân vật thanh cao mà dành cho một kẻ bị cả làng xa lánh.
Sự cảm thông thể hiện rõ khi Nam Cao cho người đọc thấy Chí từng là người lương thiện và bị đẩy đến chỗ hư hỏng. Cũng nhờ vậy, những khoảnh khắc Chí được chăm sóc mang sức nặng lớn. Bát cháo hành khiến Chí nhận ra mình vẫn còn khả năng xúc động và khao khát được sống như một con người.
Nhà văn không dừng ở việc thương xót. Việc khát vọng của Chí bị chặn lại cho thấy xã hội đương thời không cho người như Chí cơ hội làm lại. Lời tố cáo ấy mạnh vì nó dựa trên chính số phận Chí Phèo chứ không dựa vào lời kết án trực tiếp.
Nghệ thuật trần thuật trong Chí Phèo
Nghệ thuật trần thuật của truyện ngắn này nổi bật ở cách mở đầu và cách tổ chức thời gian. Truyện mở bằng tiếng chửi của Chí rồi kể ngược lai lịch nhân vật, nên người đọc gặp Chí khi Chí đã là một kẻ bị xa lánh và chỉ sau đó mới biết vì sao Chí ra nông nỗi ấy. Cách kể này tạo sức hút và tăng thêm sự xót xa khi biết Chí từng lương thiện.
Tác phẩm văn học là gì? Đây là một chỉnh thể gồm nội dung và hình thức gắn bó với nhau. Với truyện ngắn này, nội dung là bi kịch tha hóa và bị cự tuyệt, còn hình thức là cách trần thuật không theo trình tự thời gian cùng điểm nhìn và giọng điệu của người kể.
Truyện cũng nổi bật ở cách miêu tả diễn biến nội tâm. Nam Cao đi sâu vào những chuyển biến trong tâm trí Chí, từ cơn say, nỗi cô độc đến lúc xúc động trước bát cháo. Cách viết này gần với chủ nghĩa hiện thực tâm lý, tuy cụm từ ở đây chỉ dùng để mô tả cách phân tích nội tâm, không phải tên một trường phái riêng đã được sách giáo khoa xác lập.
Hình ảnh lò gạch cũ xuất hiện ở đoạn kể về nguồn gốc của Chí rồi trở lại trong ý nghĩ của Thị Nở ở cuối truyện. Sự lặp lại này gợi vòng luẩn quẩn của số phận. Tuy vậy, việc Thị Nở nhìn xuống bụng và nghĩ đến lò gạch chỉ là hình ảnh gợi liên tưởng, truyện không xác nhận Thị đã mang thai.
Câu hỏi thường gặp về Chí Phèo
Chí Phèo có tên ban đầu là gì và được in lần đầu năm nào? Truyện có tên ban đầu là Cái lò gạch cũ, được in sách lần đầu năm 1941 dưới tên Đôi lứa xứng đôi.
Vì sao Chí Phèo là nhân vật điển hình? Chí mang số phận riêng nhưng đại diện cho bi kịch chung của người nông dân bị áp bức, tha hóa và bị từ chối cơ hội làm người lương thiện.
Bát cháo hành có ý nghĩa gì? Đó là sự chăm sóc cụ thể của Thị Nở, đồng thời đánh thức cảm xúc và khát vọng lương thiện trong Chí.
Kết thúc truyện gợi ra điều gì? Chí giết Bá Kiến rồi tự sát, còn Thị Nở nghĩ đến lò gạch cũ sau khi nhìn xuống bụng, một hình ảnh gợi vòng luẩn quẩn của số phận. Đó cũng là dấu ấn khiến tác phẩm Chí Phèo ám ảnh người đọc lâu sau khi đọc xong.
Chí Phèo cho thấy một con người có thể bị xã hội làm cho biến dạng, nhưng phần người trong họ vẫn chưa mất hẳn. Bi kịch của Chí vừa phơi bày áp bức ở nông thôn trước Cách mạng tháng Tám, vừa thể hiện sự cảm thông sâu sắc của Nam Cao với người nghèo. Lyluanvanhoc.com hy vọng bài viết giúp bạn nắm chắc cốt truyện, nhân vật và hai giá trị của Chí Phèo.