Câu hỏi tác phẩm văn học là gì có câu trả lời ngắn gọn: đó là chỉnh thể nghệ thuật bằng ngôn từ, gồm hai phương diện nội dung và hình thức gắn bó với nhau. Tác phẩm có thể được truyền miệng hoặc ghi lại bằng chữ viết, nên khái niệm này không giới hạn ở văn học viết. Bài viết làm rõ khái niệm, ba đặc trưng là hình tượng nghệ thuật, hư cấu và ngôn từ nghệ thuật, cấu trúc nội dung và hình thức, cùng cách phân loại theo tự sự, trữ tình và kịch. Phần cuối nói về vai trò của người đọc và phân biệt với khái niệm “tác phẩm” trong Luật Sở hữu trí tuệ.
Tác phẩm văn học là gì?
Tác phẩm văn học là chỉnh thể nghệ thuật bằng ngôn từ, có thể được truyền miệng hoặc ghi lại bằng chữ viết. Chỉnh thể ở đây nghĩa là các yếu tố bên trong gắn bó với nhau, không đứng rời từng phần. Đây cũng là cách ngắn gọn nhất để trả lời câu hỏi tác phẩm văn học là gì khi bạn mới tiếp cận môn học.
Dưới góc nhìn của tác phẩm văn học, một bài ca dao được truyền miệng qua nhiều thế hệ và một cuốn tiểu thuyết in thành sách đều được coi là tác phẩm. Vì vậy khái niệm tác phẩm văn học không nên bị giới hạn vào văn học viết. Văn học dân gian thường gắn với sáng tạo tập thể và lưu truyền bằng miệng, còn văn học viết thường có tác giả cụ thể.
Khi tìm hiểu tác phẩm văn học là gì, bạn sẽ gặp thêm thuật ngữ văn bản văn học. Theo một khung lí luận quen thuộc, văn bản là phần ngôn từ có thể đọc và tìm hiểu trực tiếp. Tác phẩm là chỉnh thể nghệ thuật rộng hơn, với nhiều tầng ý nghĩa được hiện thực hóa khi người đọc tiếp nhận.
Cách phân biệt này phụ thuộc vào khung lí luận mà giáo trình hoặc người giảng chọn, nên không phải định nghĩa duy nhất. Trong bài này, văn bản văn học được hiểu là lớp chữ nghĩa để tiếp cận, còn tác phẩm văn học là toàn bộ chỉnh thể được tìm hiểu qua lớp chữ nghĩa ấy.
Nếu bạn cần nhớ nhanh tác phẩm văn học là gì, hãy dựa vào ba ý. Tác phẩm có ngôn từ làm chất liệu, có tính nghệ thuật và có sự thống nhất giữa nội dung với hình thức. Các phần sau sẽ lần lượt làm rõ từng ý.
Cấu trúc của tác phẩm văn học gồm những phương diện nào?
Để hiểu rõ tác phẩm văn học là gì, cần xét cấu trúc gồm hai phương diện là nội dung và hình thức, và hai phương diện này thống nhất với nhau. Nội dung cho biết tác phẩm nói về điều gì. Hình thức cho biết điều đó được nói bằng cách nào.
Để biết tác phẩm văn học là gì và gồm những thành tố nào, bạn có thể đọc bảng dưới đây. Bảng là sơ đồ học tập giản lược, giúp nhìn nhanh sáu thành tố chính chia theo hai nhánh.
| Phương diện | Thành tố | Nội dung cần thể hiện | Ví dụ minh họa |
|---|---|---|---|
| Nội dung | Đề tài | Phạm vi đời sống được tác phẩm lựa chọn phản ánh | Đời sống người nông dân |
| Nội dung | Chủ đề | Vấn đề cơ bản được nêu lên từ nội dung tác phẩm | Thân phận người nông dân trong xã hội cũ |
| Nội dung | Tư tưởng | Cách nhận thức và lí giải vấn đề mà tác phẩm đặt ra | Thái độ cảm thương trước thân phận bị áp bức |
| Hình thức | Ngôn từ | Phương tiện ngôn ngữ dùng để biểu hiện tác phẩm | Lời kể, lời thoại hoặc câu thơ trong tác phẩm |
| Hình thức | Kết cấu | Cách tổ chức các bộ phận của tác phẩm | Sắp xếp sự việc theo trình tự thời gian |
| Hình thức | Thể loại | Dạng tổ chức tác phẩm gắn với một loại thể | Tự sự, trữ tình, kịch |
Sơ đồ hai nhánh này không phải mô hình duy nhất. Một số yếu tố như hình tượng hay thể loại còn liên quan đến nhiều cấp độ khác của tác phẩm. Tuy vậy, khi cần phân tích bài văn, cách chia này đủ rõ để bạn bắt đầu.
Nội dung tác phẩm văn học: đề tài, chủ đề, tư tưởng và cảm hứng
Nội dung gồm đề tài, chủ đề, tư tưởng và cảm hứng. Mỗi yếu tố trả lời một câu hỏi khác nhau về điều tác phẩm muốn nói.
Đề tài là phạm vi đời sống mà tác phẩm chọn để phản ánh. Chủ đề là vấn đề cơ bản được nêu lên từ phạm vi ấy. Tư tưởng là cách nhận thức và lí giải vấn đề, thường thể hiện qua thái độ của tác giả.
Lấy ví dụ đời sống người nông dân. Đây là đề tài. Từ đề tài đó, tác phẩm có thể nêu chủ đề về thân phận người nông dân trong xã hội cũ, và tư tưởng có thể là thái độ cảm thương trước thân phận bị áp bức. Cùng một đề tài có thể dẫn tới nhiều chủ đề khác nhau.
Cảm hứng là mạch cảm xúc xuyên suốt cách tác giả nhìn nhận đời sống. Yếu tố này không đồng nhất với chủ đề, vì chủ đề là vấn đề được nêu, còn cảm hứng là trạng thái cảm xúc đi kèm.
Hình thức tác phẩm văn học: ngôn từ, kết cấu và thể loại
Hình thức gồm ngôn từ, kết cấu và thể loại. Cả ba cùng tạo nên cách tác phẩm được thể hiện trước mắt người đọc.
Ngôn từ là phương tiện biểu hiện, gồm lời kể, lời thoại, câu thơ hoặc đoạn văn. Kết cấu là cách tổ chức các bộ phận, ví dụ sắp xếp sự việc theo trình tự thời gian. Thể loại gắn với cách tổ chức chung của tác phẩm, và phần phân loại phía dưới sẽ nói rõ hơn.
Nội dung và hình thức gắn bó với nhau như thế nào?
Nội dung được thể hiện qua hình thức, và hình thức mang ý nghĩa nhờ quan hệ với nội dung. Hai phương diện không tách rời nhau. Khi bàn về tác phẩm văn học là gì qua nội dung và hình thức, người đọc cần xem chúng như hai mặt của cùng một chỉnh thể.
Một chi tiết nhỏ có thể minh họa. Việc kể sự việc theo trình tự thời gian giúp người đọc theo dõi số phận nhân vật từ đầu đến cuối. Cách kể ấy là hình thức, nhưng nó cũng làm nổi bật vấn đề mà nội dung muốn nêu.
Tác phẩm văn học có những đặc trưng nào?
Tác phẩm văn học có ba đặc trưng nổi bật là hình tượng nghệ thuật, hư cấu và ngôn từ nghệ thuật. Mỗi đặc trưng được trình bày theo cùng một cách gồm tên, biểu hiện và ví dụ.
Hình tượng nghệ thuật. Hình tượng giúp người đọc hình dung thế giới được thể hiện trong tác phẩm, qua những hình ảnh cụ thể. Ví dụ, nhân vật Thúy Kiều là một hình tượng nhân vật mà người đọc có thể hình dung dù chưa từng thấy ngoài đời.
Hư cấu. Hư cấu là khả năng sáng tạo nghệ thuật của người viết. Đặc trưng này không có nghĩa mọi tác phẩm hay mọi chi tiết đều là bịa đặt. Nhiều tác phẩm dựa trên đời sống thật rồi được nhà văn tổ chức lại bằng trí tưởng tượng.
Ngôn từ nghệ thuật. Ngôn từ nghệ thuật là phương tiện biểu hiện của tác phẩm, gắn với kết cấu và loại thể. Cùng một sự việc, lời thơ trữ tình và lời thoại kịch sẽ cho cảm giác rất khác nhau, vì ngôn từ được chọn và sắp xếp theo yêu cầu của từng loại.
Ba đặc trưng này liên kết chặt chẽ. Ngôn từ tạo nên hình tượng, còn hư cấu cho phép hình tượng vượt khỏi những gì có sẵn ngoài đời. Một tác phẩm văn học thành công thường cho thấy cả ba cùng hoạt động.
Phân loại tác phẩm văn học theo loại thể như thế nào?
Khi tìm hiểu tác phẩm văn học là gì theo loại thể, ta thường chia thành ba loại lớn là tự sự, trữ tình và kịch. Bảng sau so sánh ba loại theo phương thức biểu hiện, đặc điểm nhận diện và ví dụ.
| Loại | Phương thức biểu hiện | Đặc điểm nhận diện | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Tự sự | Kể lại sự việc | Thường có nhân vật và người kể chuyện | Truyện Kiều của Nguyễn Du |
| Trữ tình | Bộc lộ trực tiếp tình cảm, cảm xúc hoặc suy tư | Tập trung vào thế giới nội tâm | Sóng của Xuân Quỳnh |
| Kịch | Thể hiện xung đột qua hành động và lời thoại | Nhân vật tự nói và hành động | Vũ Như Tô của Nguyễn Huy Tưởng |
Truyện Kiều là truyện thơ có cốt truyện và nhân vật rõ ràng, nên được xếp vào loại tự sự. Bài thơ Sóng thiên về bộc lộ cảm xúc nên thuộc loại trữ tình. Vũ Như Tô được viết để diễn trên sân khấu, nên thuộc loại kịch.
Cần lưu ý rằng ranh giới giữa các loại không tuyệt đối. Một tác phẩm có thể kết hợp nhiều phương thức, chẳng hạn truyện thơ vừa kể sự việc vừa bộc lộ cảm xúc. Khi phân loại, bạn nên dựa vào phương thức chiếm ưu thế.
Người đọc sẽ bắt gặp cả ba loại này trong tác phẩm văn học Việt Nam kinh điển, từ văn học trung đại đến hiện đại, nên việc nhận diện loại thể giúp đọc hiểu dễ hơn.
Người đọc có vai trò gì trong tiếp nhận tác phẩm văn học?
Người đọc là người hoàn tất đời sống của tác phẩm, vì tiếp nhận văn học là quá trình cảm nhận và tìm hiểu tác phẩm. Một cuốn sách nằm trên giá chỉ trở thành tác phẩm đầy đủ khi có người đọc và suy ngẫm về nó.
Cách hiểu tác phẩm văn học là gì có thể khác nhau tùy trải nghiệm sống và bối cảnh lịch sử của mỗi người. Một học sinh và một người đã trải qua nhiều biến cố có thể cảm nhận cùng một tác phẩm theo hai hướng khác nhau. Sự khác biệt ấy là bình thường, miễn là cách hiểu có căn cứ từ chính tác phẩm, như chi tiết, ngôn từ và kết cấu.
Cũng cần phân biệt khái niệm lí luận với cách dùng từ “tác phẩm” trong Luật Sở hữu trí tuệ. Trong luật, “tác phẩm” có phạm vi rộng hơn, gồm sản phẩm sáng tạo trong lĩnh vực văn học, nghệ thuật và khoa học. Vì vậy, khi tìm hiểu tác phẩm văn học là gì theo nghĩa lí luận, bạn đang xét chỉnh thể nghệ thuật ngôn từ, không phải phạm vi bảo hộ của pháp luật.
Câu hỏi thường gặp về tác phẩm văn học
Văn bản văn học khác tác phẩm văn học thế nào?
Văn bản văn học là phương diện ngôn từ để tiếp cận, còn tác phẩm là chỉnh thể nghệ thuật được tìm hiểu qua văn bản và hoạt động tiếp nhận. Cách phân biệt này phụ thuộc khung lí luận, nên không nên xem là định nghĩa duy nhất.
Nội dung và hình thức khác nhau ra sao?
Nội dung gắn với đời sống, vấn đề và tư tưởng được thể hiện. Hình thức gắn với phương tiện và cách tổ chức sự thể hiện đó. Hai phương diện thống nhất trong một tác phẩm.
Đề tài khác chủ đề thế nào?
Đề tài là phạm vi đời sống được lựa chọn, còn chủ đề là vấn đề được nêu lên từ phạm vi ấy. Ví dụ, đời sống người nông dân là đề tài, còn thân phận người nông dân trong xã hội cũ là chủ đề.
Một tác phẩm văn học luôn là sự thống nhất giữa điều được nói và cách nói, được hoàn tất khi có người đọc tiếp nhận. Nắm chắc hai phương diện nội dung và hình thức, cùng ba đặc trưng và ba loại thể, bạn có thể phân tích hầu hết các tác phẩm trong chương trình học. Văn học sẽ tiếp tục mở rộng các nhánh còn lại của chủ đề này để việc học lí luận bớt khô khan hơn. Khi gặp lại câu hỏi tác phẩm văn học là gì, bạn đã có sẵn sơ đồ hai nhánh để trả lời.